Ajapa Yoga : Mantra, Pranayama, Hand Mudras and Meditation. Guidance sessions by Bipin Joshi. Read more...

साप्ताहिक योगविचार

शिव आणि शक्ति एकमेकापासून अभिन्न
न शिवः शक्तिरहितो न शक्तीर्व्यतीरेकिणी।
शिवः शक्तस्तथा भावानिच्छया कतुर्मीहते॥
शिव कधीही शक्तिरहित असत नाही. शिव आणि शक्ति ही नावे जारी वेगळी असली तरी ती अभिन्न आहेत. हा शैवदर्शनाचा एक महत्वाचा मूलभूत सिद्धान्त आहे. काही वेदांती ब्रह्म आणि माया ही जोडगोळी एकमेकापासून वेगवेगळी दर्शवतात. ब्रह्म ते खरं आणि माया ती खोटी असा मायावाद्यांचा दावा असतो. शैवदर्शन मात्र तसे मानत नाही. शिव खरा आणि शक्तीही खरीच आहे. फरक एवढाच आहे की शिव हा निर्गुण आहे तर शक्ति ही सगुण आहे. चंद्र आणि चांदणे, ज्योत आणि प्रकाश हे जसे अभिन्न आहेत त्याचप्रमाणे शिव आणि शक्ति यांचे नाते आहे. शक्तीचा "नाथ" शिवच आहे. म्हणूनच शिव "शक्तिमान" अर्थात शक्तीला धारण करणारा आहे. या शक्तीच्या आधारानेच शिव संपूर्ण विश्वाचे संचलन करत असतो.
Posted On : 05 Jan 2015
ब्रह्म जाणल्यावर जन्म-मृत्यू नाही
तप, इंद्रिय-निग्रह आणि निष्काम कर्म हे आत्मशुद्धीचे उपाय आहेत. समस्त वेद-शास्त्र या ज्ञानाचा स्त्रोत आहेत आणि सत्य हा त्याचा स्थायीभाव आहे. हे जाणून जो ब्रह्मलीन होतो तो जन्म-मृत्युच्या फेर्‍यातून सुटतो.
~ केनोपनिषद
योग-अध्यात्मामार्गावर प्रथम कर्तव्य कोणते असेल तर ते शुद्धीकरण. शुद्धीकरण शारीरिक पातळीवर तर आवश्यक आहेच पण त्याही पेक्षा मानसिक स्तरावर ते अधिक आवश्यक आहे. या शुद्धीकरणाशिवाय खरी आध्यात्मिक प्रगति केवळ अशक्य आहे. मानसिक शुद्धीकरणाचे मार्ग कोणते? केनोपनिषद तीन मार्ग सांगते - तप, इंद्रिय-निग्रह आणि निष्काम कर्म. तप हे प्रामुख्याने शारीरिक अंग आहे ज्यामध्ये उपास, कठोर दिनचर्या, हठयोगाच्या शुद्धीक्रिया अशा उपायांचा यांचा समावेश होतो. इंद्रिय-निग्रह हा प्रामुख्याने मानसिक मार्ग आहे. पंचेंद्रियांवर ताबा मिळवणे अर्थातच अतिशय कठीण आहे. ती अनेक वर्षांची साधना आहे. निष्काम कर्म शारीरिक आणि मानसिक अशा दोन्ही स्तरांवर परिणाम करणारा मार्ग आहे. आता प्रश्न असा की कशावरून वरील तीन मार्ग शुद्धी घडवतात? तर समस्त वेद-शास्त्र तसे सांगतात. येथे एक लक्षात घेतले पाहिजे की वेद आणि शास्त्रग्रंथांचे रचनाकार स्वतः साक्षात्कारी होते त्यामुळे त्यांनी सांगितलेले ज्ञान निव्वळ पोकळ नसून स्वानुभवावर आधारलेले आहे. त्यामुळेच ते त्रिवार सत्य आहे. अनेकांनी त्याचा अनुभव घेतलेला आहे. हा सगळा आत्मशुद्धीचा खटाटोप कशासाठी? तर ब्रह्म जाणून घेण्यासाठी. ब्रह्म जाणून घेलले की मग जन्म-मृत्यूची बाधा होत नाही असे केनोपनिषदाचे सांगणे आहे.
Posted On : 22 Dec 2014
पिंडाने पिंडाचा नाश
पिंडाने पिंडाचा ग्रास घेणे हा नाथ संप्रदायाचा सिद्धान्त आहे. हा मार्ग जरी शंकराने दाखवलेला असला तरी त्याचे वर्णन विष्णुने (श्रीकृष्णाने) येथे केले आहे.
~ ज्ञानेश्वरी
शैव दर्शन आणि नाथ संप्रदाय अध्यात्माकडे वेगळ्या दृष्टीने पाहते. अन्य विचारधारा सर्वसाधारणपणे साधकाच्या मनावर असे बिंबवतात की मानवी शरीर हे नश्वर असल्याने अतिशय निंदनीय, कमी योग्यतेचे आणि टाकाऊ आहे. नाथ संप्रदाय असे अव्यवहार्य कथन करत नाही. नाथ संप्रदायानुसार शरीर जरी नश्वर असले तरी ते फार महत्वाचे आहे कारण त्याच्याच सहायाने चांगल्या-वाईट कर्मांची मोट वळली जाते. पिंड हा नाथ संप्रदायाचा सांकेतिक आणि खोल अर्थ असलेला शब्द आहे. पिंड म्हणजे केवळ जड शरीर नाही तर शरीर, प्राण, मन, बुद्धी आणि अहंकार याचा समुच्चय. नाथ योगी या पिंडाचा वापर करून पिंडाच्या पलीकडले तत्व हस्तगत करत असतो. त्यामुळे पिंडाने पिंडाचा ग्रास करायचा हा नाथ सिद्धान्त आहे. मराठीत "पिंडी ते ब्रह्मांडी आणि ब्रह्मांडी ते पिंडी" ही म्हण आहे ती त्याच अर्थाने. कुंडलिनी योग आणि नाथ संप्रदाय हा शंकर प्रणीत मार्ग आहे पण त्याची थोरवी अशी की श्रीकृष्णारूपातील विष्णुसुद्धा तो मार्ग अर्जुनाला आचरण्यास सांगत आहे.
Posted On : 15 Dec 2014
हठविद्येच्या गोपनीयतेची आवश्यकता
ज्या साधकांना योगसाधनेत सफलता मिळवायची आहे त्यांनी हठविद्या गुप्त ठेवावी कारण गुप्त ठेवल्यास ती फलदायक ठरते आणि प्रगट केल्यास ती निष्फळ होते.
~ हठयोग प्रदीपिका
कुंडलिनी योगमार्गावर हे एक महत्वाचे पथ्य साधकाला पाळावे लागते. गुरुप्रदत्त साधना (मंत्र, क्रिया वगैरे) कोणाजवळही प्रगट करू नयेत असा शास्त्रसंकेत आहे. त्याला अनेक कारणे आहेत. महत्वाचे कारण म्हणजे तुमची साधना ही फक्त "तुमची" असते. अन्य कोणाला ती फळेलच असे नाही. समजा एखाद्या गाईच्या वाटणीचा चारा तुम्ही विहीरीतल्या माशांना टाकलात तर ती गायही उपाशी राहील आणि त्या माशांनाही त्या चार्‍याचा काही उपयोग होणार नाही कारण ते त्यांचे अन्नच नाही. तसाच काहीसा हा प्रकार असतो. दुसरे म्हणजे गुरु साधना देताना ती आपल्या चैतन्याने भारून शुभसंकल्पासह शिष्याला देत असतो. साधना प्रगट केल्याने ह्या संकल्पात कमतरता येते असा संकेत आहे. त्यामुळे दुसर्‍यापुढे आपल्या साधनेचे प्रदर्शन करणे त्याज्य मानले जाते.
Posted On : 08 Dec 2014
रंगहीन परमेश्वर असंख्य रंग निर्माण करतो
परमेश्वर जरी रंगहीन असला तरी तो आपल्या शक्तीने काही गूढ उद्देशाने असंख्य रंग निर्माण करतो. सरतेशेवटी तो हे जग आपल्यात विलीन करून टाकतो. तो परमेश्वर आम्हाला शुभ विचार प्रदान करो.
~ श्वेताश्वतर उपनिषद
परमेश्वर स्वतः जरी निर्गुण आणि निराकार असला तरी आपल्या शक्तीच्या सहाय्याने वैविध्यपूर्ण सजीव-निर्जीव सृष्टी उत्पन्न करतो. परमेश्वर असे का करतो हे एक गुढच आहे. हे गूढ उकलण्याकरता योगी आपल्या साधनेद्वारे अथक प्रयत्न करत असतो. गम्मत अशी की साधकाला जेव्हा हे गूढ कळते तेव्हा तो जीव न रहाता शिव बनलेला असतो. परिणामी त्या गूढाची उकल सांगण्याकरता परत येऊच शकत नाही. ते गूढ नेहमी गुढच रहाते. जगद्नियंता परमेश्वर जशी या विश्वाची निर्मिती आपल्या शक्तीच्या आधाराने करतो तसेच विलीनीकरणही घडवतो. जणू आपणच पत्त्याचा बंगला बांधावा आणि आपणच मोडावा तसा हा प्रकार असतो. परमेश्वराकडे मागण्यासारखी गोष्ट कोणती असेल तर ती ही की त्याने सर्वांना शुभ विचार अर्थात परमेश्वर प्राप्तीविषयी दृढ इच्छा प्रदान करावी.
Posted On : 01 Dec 2014
प्राण-अपानाचे अस्तित्व चैतन्यावर अवलंबून
देहधारी प्राण आणि अपान (श्वास आणि उच्छ्वास) यांमुळे जीवंत असत नाही. काही अन्य तत्व आहे ज्यावर या दोघांचे अस्तित्व अवलंबून आहे.
~ कठोपनिषद
सर्वसाधारणपणे आपण असे म्हणतो की श्वास चाललेत म्हणून जीवन सुरू आहे. परंतु सूक्ष्म विचार केल्यास असे आढळेल की श्वासोच्छवास मूळ जैविक उर्जेमुळे घडत आहे. योगशास्त्रानुसार ही ऊर्जा म्हणजे महाप्राण, चैतन्य किंवा शक्ति. या जैविक शक्तीवरच देहधार्‍याचे समस्त व्यवहार अवलंबून आहेत. जैविक ऊर्जा, पंचप्राण, कुंडलिनी ही सर्व आदिशक्तीचीच विविध रुपे आहेत. अजपा साधनेचा अभ्यास दृढ झाल्यावर असा अनुभव येतो की ध्यानाला बसल्यावर श्वासोच्छवास कमी-कमी होत आहेत आणि अत्यंत प्रगत योग्याच्या बाबतीत तर ते पूर्णतः थांबतात. हाच केवल कुंभक किंवा सहज कुंभक. असा समाधिस्थ योगी वरकरणी मृतप्राय दिसतो पण देहात "अन्य तत्व" असल्याने जीवंतच असतो.
Posted On : 24 Nov 2014
प्राण आणि मन यांचा विलय आवश्यक
जोवर प्राण चालत आहेत आणि मन जीवंत आहे तोवर ज्ञान कसे प्राप्त होणार? जो प्राण आणि मन यांचा विलय साधतो तोच मुक्त होतो. अन्य कोणीही नाही.
~ हठयोग प्रदीपिका (अध्याय चौथा)
विविध योगसाधनांचा सूक्ष्म अभ्यास केल्यास असे आढळते की त्यांचे उद्दीष्ट एकतर प्राणावर ताबा मिळवणे हे आहे किंवा मनावर ताबा मिळवणे आहे. कुंडलिनी योगमार्गावर या दोनही तत्वांवर हळूहळू ताबा मिळवला जातो. प्राणावर ताबा मिळवण्यास प्राणायाम हा मुख्य उपाय आहे तर मनावर ताबा मिळवण्यास ध्यान हा मुख्य उपाय आहे. अजपा साधनेत या दोनही प्रकारांचा सुंदर मिलाफ आपल्याला दिसून येतो. जोवर प्राण किंवा मन सूक्ष्म स्तरावर जागृत आहेत तोवर साधकाला समाधी अवस्था पूर्णत्त्वाने साधत नाही. जेव्हा प्राणशक्ति आणि मन:शक्ती आदिशक्तिमध्ये विलीन होतात तेव्हाच साधकाला मुक्ति मिळते.
Posted On : 17 Nov 2014
वैराग्याशिवाय योगसिद्धी नाही
हे अर्जुना! हा योग सोपा आहे पण संकल्पाचे पुत्र जे कामक्रोधादिक, त्यांचा नाश केल्यामुळे त्या संकल्पाला जेव्हा पुत्रशोक होईल, तेव्हाच तो साध्य होतो. वैराग्य प्राप्त झाल्यावर संकल्पांच्या यात्रा संपतात आणि धैर्याच्या मंदिरात बुद्धी सुखाने वास करते.
~ ज्ञानेश्वरी (अध्याय सहावा)
निव्वळ काही तास प्राणायाम, ध्यान अशा योगक्रिया करणे म्हणजे योग नव्हे. तो केवळ एक छोटा भाग आहे. योगसाधना शेवटी वैराग्य प्रकट करत आहे की नाही ते महत्वाचे आहे. संकल्प म्हणजे इच्छा. या इच्छांमधूनच काम, क्रोध असे षडरीपू जन्माला येतात. तेव्हा साधकाने योगाक्रियांबरोबरच वैराग्याचा अभ्यास करणे नितांत गरजेचे आहे. वैराग्य प्राप्त झालेल्या साधकाचीच बुद्धी आत्मतत्वाच्या ठिकाणी स्थिर राहू शकते. त्यामुळे केवळ योगाक्रियांद्वारे आत्मसाक्षात्कार प्राप्त होत नाही असे ज्ञानेश्वर महाराजांना येथे सांगायचे आहे.
Posted On : 10 Nov 2014
योगाग्निद्वारे शरीरशुद्धी
ज्याय्रमाणे कच्च मडक पाण्यात बुडवल्यावर नाश पावते त्याप्रमाणेच मानवी शरीराची अवस्था होते. त्यामुळे साधकाने योगाग्निद्वारे आपले शरीर तावून-सुलाखून तयार करावे.
~ घेरंड संहिता
योगशास्त्रात ज्या शुद्धीक्रिया आणि प्राणायाम सांगितले आहेत त्यांचे प्रयोजन प्रथम देहशुद्धी करणे हे आहे. त्यानंतरच कुंडलिनी जागृती आल्हाददायकपणे घडून येते. अन्नमय कोष आणि प्राणमय कोष जर विविध प्रकारच्या अशुद्धींनी भरलेले असतील तर मग अन्य साधना कितीही केल्या तरी परिणामकारक ठरत नाहीत. त्यामुळे प्रथम शुद्धी आणि मग जागृती हाच क्रम योगशास्त्रात सांगितला आहे.
Posted On : 03 Nov 2014